https://jipk.hsu.ac.ir/ مطالعات بینارشته‌ای نثر خراسان بزرگ fa daily 1 Sat, 23 Aug 2025 00:00:00 +0330 Sat, 23 Aug 2025 00:00:00 +0330 https://jipk.hsu.ac.ir/article_225297.html روایت­‌شناسی، دانشی است که به واکاوی عناصر تفکیک­‌ناپذیر درون­‌مایۀ داستان می‌­پردازد و طرح و الگویی برای تحلیل روایت‌­ها و داستان‌­ها به دست می­‌دهد. این دانش، با رویکردی نظام‌مند در تحلیل متون روایی، می­‌کوشد، الگویی جهان‌­شمول ارائه کند. گِرِماس، یکی از نظریه­‌پردازان و روایت‌­شناسانی است که الگوی کنشگر وی با متون روایی انطباق دارد و با توجّه به دستور زبان انعطاف‌پذیر آن، می‌­توان بر اساس این الگو، رخدادها و وقایع این‌گونه متون ‌را نقد و تحلیل کرد. در این مقاله، حکایتِ «ذکر احوالِ بوسهل محمّدبن حسینِ زوزنیِ عارض و فروگرفتن او» تاریخ بیهقی از منظر روساختی و درون­‌متنی، بر مبنای الگوی کنشگر گِرِماس تحلیل شده است. با این تعبیر، حکایتِ مذکور شامل رویدادها، فضاسازی‌ها، گره‌افکنی‌ها، دستاوردها و عناصر داستانی گوناگونی است که به درستی، از دریچۀ دانش روایت‌شناسی و با تکیه بر الگـوی کنش‌گـر گِرِماس قابل تحلیل است؛ بنابراین، با نگاهی به برون‌مایه و درون­مایۀ این حکایت درمی‌­یابیم، میـان کنش‌گـرها، تغییراتی به‌‌ صورت جانشینی رخ می­‌دهد که این موضوع در بردارندۀ پیوند میان کنشگرها، عناصر حکایت و پیش‌برد آن به سوی هدف غایی است. https://jipk.hsu.ac.ir/article_242940.html این پژوهش به بررسی جایگاه اجتماعی و فرهنگی خراسان در ادبیات صوفیانه از دیدگاه نظریه گفتمان میشل فوکو و نظریه مرگ مؤلف رولان بارت پرداخته است. هدف این مطالعه، تحلیل نحوه شکل‌گیری گفتمان‌های صوفیانه در خراسان و تعامل آن‌ها با گفتمان‌های رسمی مذهبی و اجتماعی بوده است. برای این منظور، آثار برجسته‌ای چون منطق‌الطیر عطار، حدیقه‌الحقیقه سنایی و مقامات ابوسعید ابوالخیر به‌عنوان نمونه‌های متون صوفیانه خراسانی انتخاب و بررسی شدند. بر اساس نظریه گفتمان فوکو، گفتمان‌های صوفیانه خراسان به‌عنوان گفتمان‌های مقاومت‌گرایانه عمل کرده‌اند که از طریق زبان استعاری، تمثیل‌ها و داستان‌های چندمعنایی، به نقد گفتمان‌های رسمی پرداخته‌اند. این آثار حقیقت را نه به‌عنوان مفهومی ثابت و تحمیلی، بلکه به‌عنوان پدیده‌ای پویا و چندوجهی معرفی کرده‌اند که تنها از طریق تجربه شخصی و سلوک معنوی قابل دستیابی است. به‌طور خاص، داستان شیخ صنعان در منطق‌الطیر نمونه‌ای از این مقاومت‌گرایی است که در آن شخصیت اصلی از چارچوب‌های متداول دینی خارج شده و به دنبال حقیقتی فراتر از تعالیم ظاهری می‌گردد. از سوی دیگر، نظریه مرگ مؤلف بارت نشان می‌دهد که این متون به‌عنوان آثاری باز و چندمعنایی، امکان برداشت‌های متنوع را برای خوانندگان فراهم کرده‌اند. این ویژگی، مؤلف را از مرکزیت معنای اثر کنار گذاشته و مخاطب را به‌عنوان عنصری فعال در فرایند معناشناسی معرفی می‌کند. نتایج این پژوهش نشان می‌دهد که متون صوفیانه خراسانی با استفاده از زبان نمادین و تمثیلی، به‌عنوان گفتمان‌هایی مستقل از گفتمان‌های رسمی عمل کرده و به ایجاد معناهای متفاوت و متنوعی پرداخته‌اند. https://jipk.hsu.ac.ir/article_242276.html نشانه‌شناسی دانشی میان‌رشته‌ای است که به تحلیل سازوکارهای تولید معنا در نظام‌های زبانی و غیرزبانی می‌پردازد و هر پدیده را به‌مثابۀ نشانه‌ای اجتماعی می‌خواند. این پژوهش با تکیه بر نشانه‌شناسی اجتماعی پیر گیرو، بازنمایی زن را در دو رمان شازده احتجاب و آخرین قطار استانبول به‌صورت تطبیقی بررسی می‌کند. روش تحقیق توصیفی ـ تحلیلی و مبتنی بر استخراج نشانه‌های زبانی، بدنی و رفتاری در متن است. یافته‌ها نشان می‌دهد در رمان عایشه کولین، زن در بستر بحران تاریخی با کنش‌های اخلاقی و اجتماعی به نماد مقاومت بدل می‌شود؛ اما در رمان هوشنگ گلشیری، که ساختار مردسالار و اشرافی آن در امتداد سنّت‌های ریشه‌دار فرهنگ ایرانی ـ و قابل انطباق با بافت سنّتی خراسان فرهنگی ـ قابل تحلیل است، زن در فضای بسته میان اطاعت و آگاهی در نوسان است و مقاومتش بیشتر در سطح زبان و ذهن شکل می‌گیرد. نتایج حاکی از آن است که بدن، گفتار و آیین در هر دو اثر ابزار بازنمایی ساختارهای قدرت و هویّت زنانه‌اند و نشانه‌شناسی اجتماعی چارچوبی مؤثر برای تحلیل رابطۀ زن، زبان و جامعه در بسترهای فرهنگی گوناگون فراهم می‌آورد.